Баланың туғаннан бір жасқа дейінгі жас ерекшеліктері

Баланың ерте даму кезеңі туу алды кезеңнен басталып, бастауыш мектепке барғанға дейін жалғасады. Балада естің дамуы нейронды байланыстардың (синапстардың) қалыптасуына тікелей байланысты. Синапстарды сақтап, нығайту үшін ақпараттың келуі қажет. Егер ақпарат болмаса, онда синапстар бұзылады. Сондықтан бала миының құрылымы мен көлемі сыни тұрғыда өмірінің алғашқы үш жылында алан өмірлік тәжірибесі мен ақпаратқа тәуелді болады. Үш жылдың ішінде бас миының 85%-ы қалыптасады. Өмірінің алғашқы үш жылында балаларда оқу мен дамуға әлеует өте жоғары болады. Өмірінің алғашқы жылдары даму жағдайларының болмауы зерде мен оқу қабілетінің төмен дамуына әкеледі. Мектепке дейінгі жаста әлеуметтенудің, коммуникативтік дағдылардың, танымдық қабілеттердің негіздері, жалпы алғанда ақыл-парасат қалыптасады.

Баланың туғаннан бір жасқа дейінгі даму ерекшеліктері

1 апта

Сәби қысқа уақытта әртүрлі қашықтықтарға, әдетте шағын (8-15 см) қашықтықтарға көзін алмай қарай алады, себебі көру қабілеті әлі әлсіз болады. Қысқа уақытта басын ұстап тұруы мүмкін. Саусақтары мен қолдарын өздігінен қыса алады. Қасына адам келгенде біраз жанданғанын байқауға болады. Ұйықтап жатқан кезде өздігінен жымияды.

1 ай

Сәби өмірінің бірінші айын іс жүзінде түгелдей ұйқымен өткізеді. Күніне шамамен 20 сағат ұйықтайды, ал оның нәзік организмі осы уақытта құрсақ сыртындағы өмірге бейімделу бойынша үлкен жұмыс атқарады. Іште жатқанда, айлық сәбилер бастарын бұра алады, ал кейбірі тіпті басын көтеріп, жан-жағына қарай алады. Бала көбірек қозғалып, әртүрлі заттардың әртүрлі дыбыс шығаратынына назар аудара бастаған кезде, оның қолдары мен аяқтарына сыңғырлаған білезіктер тағып қоюға болады.

2 ай

Баламен сөйлескен кезде күледі, анасын бақылап отырады. Сәби анасының дауысына, салған әндеріне, дыбыстарына құлақ салады. Әуенді ойыншықтың үніне, одан кейін заттардың қозғалысына басын бұрады.

3 ай

Бала қолына не алғысы келетінін нақты біледі, ойыншықтарды қолына алып, оларды бетке қарай жақындата алады (әдетте, бірден аузына қарай апарады). Ішпен бұрылу қадамдарын жасайды. Бұрынғыдай көп ұйықтайды, бірақ белсенділік кезеңдері бұрынғыға қарағанда ұзағырақ (қатарынан 1,5-2 сағат) бола түседі.

4 ай

Бала бүйірімен бұрыла алады. Бөтелкені немесе сылдырмақты қолымен ұстап, ойыншыққа қарай талпынып, оны ұстай алады. Былдырлай бастайды. Қуанады, аяқ-қолдарымен қуана-қуана қозғалады. Анасын дауысымен іздеп табады.

5 ай

Үстіге қарай аяғын тірейді. Ойыншыққа қарай қол жеткізуге тырысады. Ойыншықты ересектің қолынан алады. Жақын адамдар мен бөтен адамдарды таниды, оларға әрқалай жауап береді.

6 ай

Бала өз атын біледі және атымен шақырсаң ден қояды. Еңбектейді, әйтсе де кейде алға емес, артқа қарай еңбектейді. Бір мезетте екі қолымен басқарады, ойыншықтарды алып, лақтырады, алақандарымен сенімді түрде шапалақтайды. Отыруға тырысады. Анағұрлым белсенді болады, көп қуат жұмсап, кешке қарай қатты шаршап қалады, сондықтан күшті әрі ұзағырақ ұйықтайды.

7 ай

Ұзағынан былдырлап, көп еңбектейді. Ойыншықтарды алып, оларды орналастырады, сылдырмақты соғып, допты итереді.

8 ай

Буындармен «сөйлеуге» тырысады. Көп әрі тез еңбектейді, өтінсең алақандарын шапалақтап, беттен соғады.

9 ай

Оңай отырып, ұзақ уақыт бойы отырады. Сүйемелдеумен тұра алады және қолмен ұстау арқылы бірнеше қадам баса алады, кейде өз бетімен де қыбырлап баса алады. Суреттен немесе ана-анасының бетінен мұрын, ауыз, көзді көрсетеді. Қағазды жыртып, жаншып, ұсақтай алады, саз не ермексазды илей алады. Көбірек дыбыс шығарады.

10 ай

Ересектермен жасырынбақ және «ку-ку» ойнайды. Ойыншықтарды өз бетімен алып, дамушы ойыншықтармен ойнайды: бөлшектерін алып, салады және заттарды салып, қолына алады. Көбірек буындарды айта алады, өзін және жақындарын көрсете алады.

11 ай

Алғашқы сөздерін айтады. Заттарға ұсталып, жүре бастайды, орнынан тұрып, отыра алады. Ойыншықтармен ойнайды, ересектердің қозғалыстарын қайталайды.

12 ай

Бірнеше заттардың атауын (ит, қуыршақ) және қимылдарды (қолын беру, сау бол деп қолын бұлғау) біледі. 10 сөзге де айтады. Текшелермен және басқа да заттармен ойнайды. Ешкімнің сүйемелінсіз отырмай, жүреді.
Бір жасар балаларда сөздер қоры әртүрлі болады – бірінде екі-үш, бірінде жиырмаға дейін жетеді. Сөйлеуді түсінуін дамыту үшін, екі тәсілді қолданыңыз – жаңа ойыншықтың кенеттен пайда болуы және оны тез атау: «Міне піл!», және баланың тәжірибесін байыту: ол, мысалы, серуен кезінде, жаңа затты, жануарларды немесе адамды көргенде, оны атаңыз. Бір жастан бастап, баланың режимін ауыстыруға болады, бірақ бұл жаста балалар өте белсенді болатынын, бірақ оларда күш әлі көп емес екенін есте ұстау қажет, сондықтан олар ойын мен қозғалыстан тез шаршап қалады.

Туғаннан үш жасқа дейінгі жас – баланың ерте дамуындағы ең маңызды кезең. Бұл жастағы таным жылдамдығы оның өмірінде енді ешқашан болмайды. Ата-аналарға осы кезеңде баланың дамуына жұмсаған күшінің оның әрі қарайғы өміріндегі табыстың негізін қалайтынын есте сақтау қажет.

Leave a Reply